Research & Report

อุตสาหกรรมทัศนศิลป์กับการปรับตัวสู่ออนไลน์

การแพร่ระบาดของไวรัสโคโรนาสายพันธ์ใหม่ 2019 หรือ COVID-19 ทั่วโลกทำให้เกิดผลกระทบเป็นอย่างมากต่อวิถีชีวิต จากการที่ประเทศต่างๆ มีมาตรการในการควบคุมและชะลอการแพร่ระบาดของโรค ซึ่งส่งผลกระทบต่อภาคธุรกิจและอุตสาหกรรมต่างๆ อย่างไม่สามารถหลีกเลี่ยงได้

อุตสาหกรรมทัศนศิลป์ก็เป็นอีก 1 ในอุตสาหกรรมที่ได้รับผลกระทบโดยตรงจากมาตรการปิดเมืองชะลอการแพร่ระบาดของ COVID-19 โดยขณะที่ทั่วโลกกำลังใช้มาตรการต่างๆ ในการควบคุมโรค สิ่งที่เกิดขึ้นก็คือ พิพิธภัณฑ์และสถานที่ซึ่งใช้ในการจัดแสดงงานศิลปะล้วนแต่ถูกสั่งปิดชั่วคราว โดยไม่ได้มีกำหนดการเปิดที่แน่นอนแต่อย่างใด ในทางกลับกันบรรดาศิลปินที่สร้างสรรค์งานศิลปะด้านต่างๆ จำนวนมาก ก็ต้องถูกบีบให้เข้าสู่ภาวะ ‘ตกงาน’ ชั่วคราว เนื่องจากไม่สามารถแสดงงานศิลปะ หรือขายงานเหล่านั้นได้ ซึ่งกลายเป็นเรื่องที่น่าเป็นห่วงมาตั้งแต่ช่วงเดือนมีนาคมที่ผ่านมา

Network of European Museum Organizations หรือ NEMO ได้เผยแพร่รายงานการสำรวจผลกระทบจาก COVID-19 ต่อพิพิธภัณฑ์ ซึ่งมีการสำรวจจากพิพิธภัณฑ์มากถึง 650 แห่งจาก 41 ประเทศ ทั้งในยุโรป อเมริกา อิหร่าน ฟิลิปปินส์ มาเลเซีย พบว่า พิพิธภัณฑ์ส่วนใหญ่หรือประมาณ 92% ถูกปิด ยกเว้นในประเทศสวีเดน แอลเบเนีย และออสเตรีย 

ด้านการสูญเสียรายได้ พบว่า พิพิธภัณฑ์ที่ส่วนใหญ่สูญเสียรายได้จากการขายตั๋วเข้าชม ร้านค้าสินค้าที่ระลึก คาเฟ่และบริการอื่นๆแทบทั้งหมด โดย 30% ของพิพิธภัณฑ์สูญเสียรายได้มากกว่า 1,000 ยูโร/อาทิตย์ 25% สูญเสียรายได้มากกว่า 5,000 ยูโร/อาทิตย์ 13% สูญเสียรายได้มากกว่า 30,000 ยูโร/อาทิตย์ และ 5% สูญเสียรายได้มากกว่า 50,000 ยูโร/อาทิตย์

อย่างไรก็ตามสำหรับพิพิธภัณฑ์ขนาดใหญ่ เช่น The Rijksmuseum, The Kunsthistorisches Museum ในเวียนนา และ The Stedelijk Museum อาจสูญเสียรายได้มากถึง 100,000 ถึง 600,000 ยูโร/อาทิตย์ ในส่วนของพิพิธภัณฑ์ของเอกชนที่มีขนาดเล็กนั้นอาจจะเสียรายได้ไปเกือบทั้งหมดในช่วงที่มีผลกระทบจาก COVID-19 ซึ่งอาจจะทำให้พิพิธภัณฑ์เหล่านั้นต้องปิดตัวลงอย่างถาวร

ด้านองค์กร OECD หรือ องค์การเพื่อความร่วมมือและการพัฒนาทางเศรษฐกิจ ได้ออกมาวิเคราะห์ถึงผลกระทบทั้งในระยะสั้นและระยะยาวของผลกระทบจาก COVID-19 ที่มีต่อพิพิธภัณฑ์โดยแยกเป็นประเด็นดังนี้

ผลกระทบด้านรายได้ การบริจาค และการสนับสนุน ในระยะสั้น-ระยะกลาง จะเกิดความไม่มั่นคงในด้านรายได้ซึ่งจะกระทบไปที่พิพิธภัณฑ์ขนาดเล็กเป็นสำคัญ ในระยะยาวจะกระทบไปที่งบในการทำวิจัย รวมไปถึงการจัดกิจกรรมด้านศิลปะและวัฒนธรรม

ผลกระทบด้านการจ้างงาน ในระยะสั้นอาจมีการลดค่าจ้าง หรือเลิกจ้างพนักงานในพิพิธภัณฑ์ที่ไม่มีความจำเป็น หรือลดจำนวนพนักงานให้มากที่สุดเพื่อให้สอดคล้องกับรายได้ที่ลดลง ในขณะที่ระยะยาวอาจจะกระทบต่อโครงสร้างการจ้างงานของพิพิธภัณฑ์ เนื่องจากรายได้และการสนับสนุนในระยะยาวที่อาจเปลี่ยนแปลงไป

ผลกระทบด้านการพัฒนา ทั้งในระยะสั้นไปจนถึงระยะยาว คือ การถูกตัดงบหรือถอนงบในการพัฒนา วิจัย และการศึกษาด้านต่างๆ ออกไป

อย่างไรก็ตามการพัฒนาและการปรับตัวของพิพิธภัณฑ์นั้นก็มีความจำเป็นอย่างยิ่ง โดยช่องทางดิจิตอลดูจะเป็นช่องทางที่ดีที่สุด เมื่อเราไปพิพิธภัณฑ์ไม่ได้ก็ให้พิพิธภัณฑ์มาหาเรา เช่น พิพิธภัณฑ์ลูฟวร์ช่วงก่อนเกิดวิกฤต COVID-19 มีผู้เข้าชมเว็บไซต์ประมาณ 40,000 คน/วัน แต่ทุกวันนี้เพิ่มขึ้นเป็น 400,000 คน/วันแล้ว แต่ในระยะยาวแล้วทางรอดของพิพิธภัณฑ์และวงการศิลปะก็ยังขึ้นอยู่กับการเข้ามาสนับสนุนของรัฐบาล รัฐบาลท้องถิ่นและองค์กรต่างๆเป็นสำคัญ

หลายประเทศทั่วโลกเริ่มมีการจัดกองทุนเพื่อบรรเทาและเยียวยาผลกระทบที่มีต่อบุคคลในวงการศิลปะแล้ว เนื่องจากบรรดาศิลปินเหล่านั้นเริ่มประสบปัญหาเรื่องรายได้ จากการที่รัฐต้องปิดพิพิธภัณฑ์ งานแสดงศิลปะ โรงเรียน และสถาบันการศึกษาต่างๆ ซึ่งทำให้บุคลากรด้านศิลปะนั้นต้องขาดรายได้ และมีอนาคตที่ไม่แน่นอน 

โชคดีที่หลายประเทศมีระบบกองทุนที่ค่อนข้างเข้มแข็ง สามารถให้การสนับสนุน และเยียวยาศิลปินได้ เช่น ในอเมริกา Foundation for Contemporary Arts ได้มอบเงินทุนจำนวน 1,000 เหรียญแก่ศิลปินที่งานแสดงของพวกเขาถูกยกเลิกหรือเลื่อนออกไปจากไวรัส COVID-19, Sustainable Arts Foundation มอบเงินช่วยเหลือแก่ครอบครัวศิลปินที่เคยได้รับรางวัลสูงสุด 6,000 เหรียญ, Anonymous Was a Woman Relief Grants มอบเงินช่วยเหลือแก่ศิลปินหญิงที่ขาดรายได้ในช่วงการแพร่ระบาดของ COVID-19 สูงสุด 2,500 เหรียญ 

The Hong Kong Arts Development Council ได้จัดตั้งงบประมาณสูงถึง 150 ล้านเหรียญฮ่องกง เพื่อเป็นการช่วยเหลือศิลปินในฮ่องกงที่ได้รับผลกระทบจาก COVID-19, Singapore Unbound Relief Fund (SURF) มอบเงินช่วยเหลือแบบให้เปล่าแก่นักเขียนที่มีสัญชาติสิงคโปร์ตั้งแต่ 200-280 เหรียญสิงคโปร์, Kone Foundation ของฟินแลนด์เปิดโครงการจ้างงานแก่ศิลปินให้ทำงานที่บ้านในระยะเวลาไม่ต่ำกว่า 3 เดือน โดยจ่ายเงินเดือนตามประสบการณ์ตั้งแต่ 2,400-3,500 ยูโรต่อเดือน และ Artist + Activist Relief Fund กองทุนระดับนานาชาติที่เสนอความช่วยเหลือแก่ศิลปินทั่วโลก โดยศิลปินที่ได้รับคัดเลือกจะได้รับเงินช่วยเหลือ 250 เหรียญ

นอกจากผลกระทบที่เกิดขึ้น และความช่วยเหลือแก่บรรดาอุตสาหกรรมด้านศิลปะ สิ่งที่น่าสนใจก็คือการปรับตัวของอุตสาหกรรมนี้ ผ่านช่องทางออนไลน์ เช่น the Sooke Fine Arts Society มีการจัดแสดงงานศิลปะผ่านช่องทางออนไลน์ ในช่วงการระบาดของไวรัสโคโรนา ซึ่งแนวคิดการจัดแสดงงานศิลปะ หรือพิพิธภัณฑ์ผ่านช่องทางออนไลน์ นั้นก็มีมาก่อนหน้านี้แล้ว โดย “พิพิธภัณฑ์ออนไลน์” มีมากกว่า 12 แห่งทั่วโลก อย่างไรก็ตามต้องยอมรับว่าสำหรับงานศิลปะนั้น การรับชมงานผ่านกระจกนั้นยังคงได้รับความนิยมมากกว่าการชมผ่านจอคอมพิวเตอร์หรือมือถือเสมอ

สำหรับประเทศไทยนั้นปัจจุบันมีพิพิธภัณฑ์มากถึง 1,514 แห่ง ซึ่งทั้งหมดนั้นถูกปิดชั่วคราว จากคำสั่งของรัฐบาล และจังหวัด ซึ่งพิพิธภัณฑ์ในสถิตินี้มีตั้งแต่ระดับพิพิธภัณฑ์แห่งชาติ ไปจนถึงสถานที่จัดแสดงงานศิลปะในชุมชน ซึ่งส่วนใหญ่มีรายได้จากค่าเข้าชม เงินสนับสนุนจากหน่วยงานรัฐและกองทุนต่างๆ ซึ่งผลกระทบที่เกิดขึ้นจากมาตรการควบคุมโรคต่ออุตสาหกรรมศิลปะในไทยนั้น ก็ไม่ต่างจากทั่วโลก คือ ได้รับผลกระทบในเชิงรายได้ของศิลปิน จากงานแสดงศิลปะต่างๆที่ต้องถูกยกเลิก เลื่อนออกไป ทำให้เกิดปัญหาเรื่องรายได้และความมั่นคงของอาชีพในอนาคต

นอกจากนี้ยังมีความกังวลในวงการศิลปะที่เกิดขึ้นทั่วโลกจากการที่รัฐบาลของประเทศต่างๆ เริ่มมีแนวคิดที่จะต้องปรับลดงบประมาณ และเงินสนับสนุนแก่ศิลปะต่างๆ เนื่องจากหลังจากวิกฤต COVID-19 สิ้นสุดลง มีความจำเป็นที่จะต้องใช้งบประมาณมาฟื้นฟูประเทศในเรื่องของเศรษฐกิจในภาพรวมก่อน 

ในภาวะที่ทุกภาคส่วนได้รับผลกระทบกันทั่วเช่นนี้ สิ่งที่ทำได้คือต้องหามาตรการช่วยเหลือเยียวยาในเบื้องต้นเพื่อให้สามารถผ่านวิกฤตไปได้ก่อน แล้วค่อยมาฟื้นตัวกันในภายหลัง และต้องมองในแง่ดีว่า “เราต้องรอด” 

 

เรื่อง: ชยพล เจียงกะรัต
ที่มา:
บทความ “Financial Relief Resources for Artists During COVID-19” จาก artworkarchive.com
บทความ “A Daily Report on How COVID-19 Is Impacting the Art World” จาก hyperallergic.com
บทความ “Ongoing Coverage of COVID-19’s Impact on the Art World” จาก artsy.net
บทความ “Sooke Fine Art Show moves online due to COVID-19 pandemic” จาก vancouverislandfreedaily.com