Research & Report

กางแผ่นฟิล์มถึงไฟล์หนังดิจิทัล: สำรวจภาพรวมอุตสาหกรรมภาพยนตร์ประเทศญี่ปุ่น


ตลาดภาพยนตร์ญี่ปุ่นมีความเป็นมาที่ยาวนานที่สุดในเอเชีย โดยมีจุดเริ่มต้นมากว่า 100 ปี ตั้งแต่สมัยปฏิรูปเมจิ ศิลปินผู้สร้างภาพยนตร์ญี่ปุ่นสืบทอดวิธีการถ่ายทำ การผลิต และการจัดจำหน่ายภาพยนตร์ผ่านสมัยสงคราม การโฆษณาชวนเชื่อ และการยึดครองของสหรัฐอเมริกา ทำให้งานภาพยนตร์ญี่ปุ่นมีความหลากหลายสูง มีผลงานชั้นยอด ผู้กำกับภาพยนตร์ชาวญี่ปุ่นได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติมากมาย เช่น อากิระ คุโรซาวะ, อิชิกาวะ คง, ทาเคชิ คิตะโนะ หรือแอนิเมเตอร์อย่าง ฮายาโอะ มิยาซากิ จนถึงผู้กำกับภาพยนตร์รุ่นใหม่อย่าง ชินจิ อิวาอิ, ฮิโรคาซุ โคเรเอดะ และชินไค มาโคโตะ
 

อากิระ คุโรซาวะ

การก่อร่างพัฒนาอุตสาหกรรมภาพยนตร์ญี่ปุ่นมาจากการลงทุนและผลักดันโดยกลุ่มธุรกิจขนาดใหญ่ (ไซบัตสึ) ที่ลงทุนให้ผู้กำกับและนักแสดงดาวรุ่งได้ใช้ความสามารถออกมาอย่างเต็มที่ แม้แต่ในปัจจุบัน กลุ่มธุรกิจโตโฮ และโตเอย์ ที่สังกัดอยู่ในกลุ่มธุรกิจเอกชนขนาดใหญ่แห่งญี่ปุ่น (นิปปงเคเร็ตสึ) ยังถือเป็นกลุ่มผู้ผลิตและถือครองส่วนแบ่งตลาดของภาพยนตร์ญี่ปุ่นไว้มากที่สุด (33.7% และ 10.5% ตามลำดับ) ในขณะเดียวกัน ผู้ผลิตและผู้กำกับภาพยนตร์อิสระก็มีพื้นที่ของตนเองผ่านงานเทศกาลภาพยนตร์ โรงภาพยนตร์อิสระ ไลฟ์เฮาส์ และพื้นที่จัดงานขององค์กรส่วนท้องถิ่นต่างๆ ที่สนับสนุนทุนและการผลิตสื่อเพื่อประชาสัมพันธ์ท้องถิ่น โดยในเมืองใหญ่จะพบย่านศิลปะอิสระนี้ได้ไม่ยาก เช่น ย่านชิโมคิตะซาวะและจิยูงาโอกะในโตเกียว ย่านคิโนะชิตะในนาโกย่า หรือย่านอุเมดะตะวันออกในโอซาก้า

เดิมรัฐบาลญี่ปุ่นอาจไม่ได้มีบทบาทในการส่งเสริมอุตสาหกรรมภาพยนตร์และแแอนิเมชันเพื่อเผยแพร่วัฒนธรรมและการส่งออกมากนัก จนกระทั่งถึงรัฐบาลของชินโซ อาเบะ ในปี 2016 ที่เริ่มยุทธศาสตร์ “Cool Japan” พร้อมสนับสนุนอุตสาหกรรมสื่อบันเทิงสู่ตลาดต่างประเทศ เมื่อเล็งเห็นว่าเป็นอุตสาหกรรมที่เติบโตได้ถึงในภาวะเศรษฐกิจซบเซา อย่างไรก็ตาม ความพยายามของรัฐบาลยังได้รับผลตอบแทนที่น้อยเมื่อเทียบกับต้นทุนที่ลงไป 

Spirited Away (ปี 2001)

ความสำเร็จของภาพยนตร์ญี่ปุ่นในตลาดโลกยุคหลังจึงมาจากอุตสาหกรรมแอนิเมชันที่มีความโดดเด่นเป็นเอกลักษณ์และแตกต่างจากภาพยนตร์ของชาติอื่นอย่างเห็นได้ชัด ตั้งแต่ Spirited Away (ปี 2001) งานแอนิเมชันของจิบลิที่ได้รับรางวัลออสการ์ อีกทั้งยังทำเงินอย่างถล่มทลายเมื่อเข้าฉายในประเทศจีน แอนิเมชั่นเรื่อง Doraemon: Stand by me (ปี 2014) ที่ทำให้คนทั้งเอเชียหวนรำลึกถึงวัยเด็กที่มีกับโดราเอมอน Your Name (ปี2016) งานแอนิเมชันชั้นยอดทำลายสถิติของชินไค มาโคโตะ ที่นำเอาความเชื่อชินโตมารวมกับเรื่องรักเหนือธรรมชาติและงานภาพที่อลังการสมจริง จนถึง Weathering with you (ปี 2019) ที่ต่อยอดความสำเร็จทั้งในญี่ปุ่นและตลาดต่างประเทศ

อุตสาหกรรมภาพยนตร์และแอนิเมชันของญี่ปุ่นจึงอาจเรียกได้ว่ามีการผลักดันและรากฐานของความเป็นอิสระและการลงทุนของเอกชน ที่ใช้แนวคิดความเชื่อของญี่ปุ่นเองมาเล่าเรื่องผ่านเทคนิคต่างๆ ที่ทันสมัยและประณีต

ที่มาภาพ:
sensesofcinema.com, fathomevents.com
ที่มา:    
บทความ Film industry in Japan - Statistics & Facts โดย Statista Research Department จาก statista.com
บทความ นโยบาย Cool Japan โดย สำนักงานส่งเสริมการค้าในต่างประเทศ ณ กรุงโตเกียว จาก ditp.go.th
บทความ Anime makes Japan Superpower โดย Kazuaki Nagata จาก japantimes.co.jp
บทความ A study of Japan’s Film Industry โดย U.S. Commercial Service จาก buyusa.gov
บทความ NATION BRANDING THROUGH STIGMATIZED POPULAR CULTURE: THE "COOL JAPAN" CRAZE AMONG CENTRAL MINISTRIES IN JAPAN โดย Takeshi Matsui จาก Hitotsubashi Journal of Commerce and Management, Vol. 48, No. 1 (48) (October 2014), pp. 81-97
บทความ The soul of anime: collaborative creativity and Japan’s media success story โดย Ian Condry จาก Durham and London: Duke University Press. 2013.